Een heerlijk naakt. Absoluut. Een beetje confronterend ook, want ze is wel erg bloot. Wat moet dat hier, op deze kloostergrond? Klooster komt van het latijnse 'claustrum': 'afgesloten ruimte'. Als daar al vrouwen te zien waren, dan waren die ook afgesloten van de wereld, gekleed in een habijt, van top tot teen, met inbegrip van een kap over hun hoofd. Naakt was hier nooit een kwaliteit.

 antje otto torso gips

Weibliche Torso 2005, Antje Otto, Gips, H= 63 cm, Privat Sammlung Künstlerin

Het oudst bekende vrouwelijke naakt is de Venus van Willendorf. Het is een 11 centimeter klein kalkstenen beeldje en stelt een vrouw voor waarvan de geslachtskenmerken expliciet zijn weergegeven: zware borsten, dikke billen en dijen en een vagina. Waarschijnlijk was het beeldje een vruchtbaarheidssymbool. Het wordt gedateerd tussen 20.000 en 25.000 v. Chr. Uit Europa zijn meer van dergelijke beeldjes bekend, gemaakt van been en ivoor.

venus

Venus van Willendorf, Paleolithicum 24.000 v. Chr., Anoniem, Kalksteen h = 11 cm, Wenen, Natuurhistorisch Museum

Een vruchtbaarheidssymbool. Staat hier dan een pure provocatie? Laten we eens goed gaan kijken.

We zien een gebeeldhouwd fragment van een menselijk lichaam. In dit geval een vrouwelijk fragment. Dat is bijzonder omdat de meeste torso's, zoals deze sculpturen genoemd worden, mannelijk zijn. Een torso is een deel van het lichaam, alleen de romp, en dus een gedeeltelijke sculptuur. (Losse armen en benen of andere lichaamsdelen zijn al heel vroeg in de geschiedenis bekend. Dat waren relikwie-houders, zuiver functioneel, en ze werden zeker niet beschouwd als kunst.) Torso's stammen allemaal af van die ene beroemde ontdekking in de Renaissance van Michelangelo: De 'Torso Belvedere'.

belvedere

Torso Belvedere ca. 150 v. Chr., (Hercules (?), Apollonius, zoon van Nestor, Rome, Vaticaans museum

Het heeft die naam gekregen omdat het beeld stond in de uitbreiding aan het pauselijk paleis in het Vaticaan in Rome, het Belvedere, gebouwd door de Renaissancearchitect Bramante in het begin van de 16de eeuw. Zoals uit een signatuur blijkt is het marmeren beeld van de hand van een zekere Apollonios van Athene. Voordat hij zijn hoofd, benen en armen kwijtraakte, was het waarschijnlijk een rustende worstelaar, gezeten op een rots. De sculptuur wordt voor het eerst genoemd in Rome in 1430 en begint zijn eigenlijke opmars in de renaissance, vanaf 1500, als de belangstelling voor het menselijk lichaam – dat in de gotiek achterop was geraakt – weer opleeft. Michelangelo gebruikt de sculptuur in zijn schildering van het Laatste Oordeel in de Sixtijnse kapel, als de op een rots zittende H. Bartolomeus, die met het mes nog in de hand, op zijn afgestroopte huid de beeltenis draagt van Michelangelo's zelfportret.

Michelangelo

Het laatste oordeel 1534-41, H Bartolomeus met zelfportret van Michelangelo., Michelangelo Buonarotti, Fresco 1370 x 1200 cm,
Rome, Sixtijnse kapel

Als we nu de Venus van Willendorf vergelijken met de Weibliche Torso van Antje Otto, dan zien we het belangrijkste verschil: de Weibliche heeft met opzet geen hoofd, benen en armen, bij de Willendorf zijn ze er wel, maar totaal ondergeschikt aan het geheel. De platte armpjes die op de borsten rusten, zijn nauwelijks te zien. Historisch klopt het wel: in de tijd van de Willendorf maakte men nog geen torso's, in de tijd ná Michelangelo juist wel. Waarom?

adele

Torso van Adèle 1880, Auguste Rodin, Terracotta h x w x d = 11 x 38 x 17 cm, Parijs, Musée Rodin

Pars pro toto: Het deel in plaats van het geheel
Wat wil de beeldhouwer met een torso uitdrukken? Op de eerste plaats een pars pro toto: een deel van het lichaam dat de stemming of gemoedstoestand uitdrukt. Dat werkt sterker als niet het hele lichaam wordt uitgebeeld, maar allen dát deel, dat het sterkste spreekt. Bovendien is het beter mogelijk beweging te suggereren in een deel dan in een geheel: probeer maar eens een arm er aan te denken: dan wordt de kwaliteit van het geheel al gauw minder. Daarnaast is er ook nog de fascinatie voor de schoonheid van het menselijk lichaam. Michelangelo was de eerste die deze kwaliteiten ontdekte, toen de beelden uit de Oudheid in Rome werden opgegraven.

Pars pro toto: Het Deel als geheel
Rodin, groot bewonderaar van Michelangelo, werkt het thema van het gedeeltelijke lichaam verder uit. In de 19de eeuw vat hij het niet-volledige lichaam op als geheel en dan wordt de Torso als complete sculptuur al snel geaccepteerd, zowel bij de kunstenaars als bij het publiek.

Door het ontbreken van details zoals vingers en voeten, of een kop, wordt de nadruk gelegd op het geheel. De waarneming gaat sneller over tot het waarnemen van de gemoedstoestand, omdat afleidende details ontbreken. We kijken niet meer 'of het klopt', maar wat er wordt opgeroepen door het totaal. Door hun directe relatie met ons eigen lichaam horen torso's eigenlijk ook meer bij ons, dan bij de geschiedenis.

Terug naar Antje Otto
Elke beeldhouwer uit onze tijd die zich waagt aan een torso, plaatst zich in de traditie van Willendorf – Michelangelo – Rodin. En als je de torso dan Weiblich maakt in plaats van Männlich, breidt je het repertoire uit tot de hele mensheid, ja tot de gelijkheid van man en vrouw, van Adam en Eva. Antje plaatst zichzelf als kunstenaar, door zowel sculptuur als titel, nadrukkelijk in de geschiedenis van de beeldhouwkunst, zij wijst op haar illustere voorgangers, wil zich tot hen verhouden, maar niet kopiëren.

antje otto torso brons

Vergelijken
Als je in de beeldende kunst op zoek gaat naar betekenis, naar het 'waarom' van de dingen en naar het 'wat willen de dingen zeggen', is een bewezen methode het vergelijken van twee of meer kunstwerken: hier Belvedere – Weibliche. Vergelijken bestaat uit nauwkeurig kijken, kijken is opnoemen wat je ziet! Als u dat niet gelooft, ga dan eens een damesmodezaak binnen en luister hoe de dames samen kijken.

De Belvedère is een fragment, een stuk dat is overgebleven van een compleet beeld, het is volop in beweging, het is van marmer, en niet van brons, het doet tamelijk natuurgetrouw aan, de oppervlakte is glad geschuurd en de ruimtewerking is monumentaal.
De Weibliche is een opzettelijk fragment, opgevat als volledig uitgewerkt geheel, in rustige stand, van gips of brons, dus geboetseerd in plaats van gehakt, modern realistisch zonder speciale symboliek, de oppervlakte toont in het licht de bewerking en de eigen plastiek en de ruimtewerking is naar binnen gericht. Antje's sculptuur is een staande, in een evenwichtige houding, niet energiek zittend zoals de Belvedere en niet extatisch gekromd liggend, zoals Adèle. Het beeld is nu een eenheid geworden: geen fragment maar een bewust totaal.

Huid
De huid van beelden heeft sinds Rodin speciale betekenis gekregen: huid is energie. De huid vangt het licht en maakt het beeld beweeglijk. Daarom is de gladde marmeren huid van de antieken vervangen door de indrukken van Antjes vingers en gereedschappen. De harde, geschuurde suggestie van de tijdloosheid wordt vervangen door het eeuwig veranderlijke: het moment van waarnemen is het belangrijkst. Dit moment, met deze lichtval, zal zo dadelijk een andere zijn.

De huid vertelt ons nog meer: wij kennen in ons normale leven de gezondheidstoestand van de drager aan zijn huid: ziet zij bleek of vaal, bruin of geel, hangt haar vel in rimpels over haar beenderen of staat ze strak van de spanning door de spieren eronder? Ofwel, ligt de nadruk op de huid of het eronder liggende vlees? Deze vraag doet zich vooral voor bij de Torso: bij de torso zijn we ons meer bewust van wat zich onder de huid afspeelt, niet alleen als spieren, maar ook als vlees.

Anatomische juistheid is niet meer het belangrijkst: een beeld is geen anatomische les maar een uitdrukking van een geestesgesteldheid. De oppervlaktebehandeling van Antje is overal zachtaardig: zij snijdt niet zoals Rodin hele gaten uit de rug alsof er een klauw door het lichaam is getrokken. Het zijn in-drukken van boetserende vingers en duimen, indrukken die zacht in elkaar overgaan, en in feite het betasten van de huid weergeven.

Focus

    De torso is sinds Rodin: focussen op het essentiële!
    Plezier in het vak
    Concentratie op het oppervlak
    Bevrijding van mythologische en historische connotaties
    Esthetisch gewin
    Openen van het private lichamelijk gevoel
    Aangeven van kwetsbaarheid
    Sublimeren van seksuele gevoelens

Dat sublimeren van seksuele gevoelens, het lichamelijk verlangen, zit in elke torso en elk lichamelijk beeld besloten, en wordt met het voortschrijden van de geschiedenis steeds sterker zichtbaar. We hebben het victoriaanse tijdperk achter ons gelaten en hechten steeds meer waarde aan ons lichamelijk gevoel. Niet voor niets gaat een groot deel van de reclame over delen van ons lichaam: afslanken, benen ontharen, geurverspreiders etc. Sporten leggen de nadruk op die lichaamsdelen die belangrijk zijn voor het winnen. De medische wereld wijst ons op het kunnen vervangen van organen, inwendig en uitwendig. Botox is in. Het menselijk lichaam, vooral in al zijn onderdelen, staat nog steeds centraal in de cultuur. Net zo geïdealiseerd als bij die Griekse worstelaar van eeuwen geleden.

Antje's Weibliche is een respectvolle verkenning van de werkelijke intimiteit van het vrouwelijk lichaam. Haar sculptuur benadrukt hier wat de vrouwen zich bewust moeten zijn geweest, die hier binnentraden om hun schoonheid te verhullen en afstand te doen van hun seksuele en vruchtbare potentie. Dat is een oprechte verwondering en geen misplaatste provocatie.

Over Antje Otto